Dołącz do czytelników
Brak wyników

DIAGNOSTYKA

2 września 2019

NR 4 (Wrzesień 2019)

Podstawowe projekcje w radiografii ptaków
Basic projections in birds radiography

0 55

Badanie radiograficzne jest nieodzownym elementem postepowania diagnostycznego w ptasiej praktyce weterynaryjnej. Dobrej jakości radiogramy mogą dostarczyć istotnych informacji na temat stanu zdrowia ptaka. Jednym z głównych elementów wpływających na ich jakość jest prawidłowe pozycjonowanie. W przypadku błędnego ułożenia pacjenta radiogramy mogą być nie tylko niediagnostyczne lecz mogą także prowadzić do postawienia błędnej diagnozy. W niniejszym artykule przedstawiono podstawowe techniki prawidłowego pozycjonowania ptasich pacjentów podczas badania radiograficznego.

 

Radiographic examination is an inevitable part of diagnostic evaluation in avian practice. The informative value of radiograms  depends on its quality essentially. One of the main elements influencing the radiogram quality is a proper positioning. In case of poor positioning, radiograms may be not only undiagnostic but moreover may lead to the misdiagnosis. The aim of this article is to show basic techniques of proper positioning in bird radiographic examination.

Z racji na niewielkie rozmiary, specyficzną anatomię oraz wybitną zdolność do ukrywania objawów, diagnostyka obrazowa stanowi nieodzowną pomoc w diagnozowaniu chorób ptaków. Choć w tym celu coraz częściej korzysta się z tomografii komputerowej, tomografii rezonansu magnetycznego, fluoroskopii oraz endoskopii, z racji na przydatność oraz dostępność, klasyczna radiografia jest najczęściej stosowaną techniką obrazowania. W przypadku ptaków jest nie tylko standardowym badaniem dodatkowym, lecz coraz częściej rutynowym elementem badania klinicznego.

W zależności od informacji uzyskanych z wywiadu oraz przeprowadzonego badania klinicznego, badanie radiograficzne wykonywać można w znieczuleniu ogólnym, bądź bez niego. Dla uzyskania w pełni diagnostycznych radiogramów należy dążyć do idealnych projekcji, od których odchylenia mogą skutkować postawieniem błędnej diagnozy. Ich osiągnięcie zazwyczaj możliwe jest tylko w znieczuleniu ogólnym. Poza dokładniejszym ułożeniem pacjenta oraz mniejszą ilością artefaktów ruchowych korzyściami płynącymi ze znieczulenia są także mniejszy stres dla pacjenta oraz minimalizowanie ekspozycji personelu na promieniowanie rentgenowskie. 

W przypadku, gdy właściciel nie wyraża zgody na znieczulenie, a wykonanie badania jest nieodzowne, można podjąć siłową próbę ułożenia przytomnego pacjenta. Tak przeprowadzane badanie będzie jednak bardzo stresujące zarówno dla pacjenta jak i zazwyczaj właściciela, zwłaszcza w przypadku nieszkolonych, dzikich ptaków. Siłowe pozycjonowanie niesie ze sobą duże ryzyko powstania urazu. 

Kiedy do gabinetu trafia ptak osłabiony, można zdecydować się także na wykonanie bezstresowego badania w kartonowym bądź styropianowym pojemniku (tzw. box shot), ewentualnie w papierowej torebce, bez zastosowania anestezji. Uzyskane w ten sposób radiogramy nie pozwolą na rzetelną ocenę poszczególnych układów, jednak mogą ułatwić postawienie diagnozy zwłaszcza w przypadku podejrzenia zatrucia metalami ciężkimi, postrzału bądź zaparcia jaja. Zazwyczaj dostrzegalne na nich są także złamania wolnych odcinków kończyn.

Do pozycjonowania ptasich pacjentów używać można taśmy klejącej (najlepiej papierowej, gdyż nie niszczy piór) lub sznurków (np. z bandaża), które następnie są przywiązywane lub przyklejane poza ogniskiem optycznym. W Stanach Zjednoczonych dużą popularnością cieszą się dedykowane temu badaniu zestawy, na które składają się akrylowe płytki do pozycjonowania z przylepnymi nasadkami oraz sznurkami. 

RADIOGRAM 1. Radiogram osłabionego osobnika żako (Psittacus erithacus) wykonany bez znieczulenia, w kartonowym pojemniku. Uwidacznia się na nim stare złamanie trzonu prawej kości ramiennej. Rozróżnić można na nim bezcieniowe pola worków powietrznych brzusznych oraz piersiowych doogonowych. Szczegółowa ocena narządów jamy ciała jest utrudniona (Fot. 1).


Radiograficzne badanie jamy ciała


Ptaki posiadają jedną jamę ciała, w której znajdują się narządy układu oddechowego, krwionośnego, moczowo-płciowego oraz pokarmowego. Do najczęściej wykonywanych projekcji umożliwiających ocenę jamy ciała należą projekcje brzuszno-grzbietowa oraz prawo- bądź lewoboczna. Projekcje te także, zwłaszcza w przypadku mniejszych ptaków, pozwalają na ocenę większości struktur kostnych, mięśni oraz powłoki wspólnej. Z racji na dużą informatywność, badanie radiograficzne jamy ciała stanowi często rutynowy element wizyty.

Podczas wykonywania zdjęć w projekcji brzuszno-grzbietowej ptak usytuowany jest na grzbiecie z wyciągniętymi doogonowo kończynami miednicznymi oraz rozpostartymi na boki kończynami piersiowymi. Takie usytuowanie pozwala zminimalizować nakładanie się cieni kończyn na cień jamy ciała, co mogłoby utrudnić ocenę narządów wewnętrznych. W przypadku ptaków sokolniczych, które mają założone pęta, kończyny miedniczne można wyciągnąć przy pomocy tzw. przedłużacza (sznurka przymocowanego do pęt). Głowę można usytuować bocznie bądź na jej tylnej powierzchni równolegle do osi długiej ciała. Z racji na dużą liczbę drobnych struktur, do szczegółowej oceny głowy należy wykonać osobne projekcje. Głowa z szyją powinny być wyciągnięte do przodu, jednak należy pamiętać o tym, iż tchawica ptaków jest krótsza niż szyjny odcinek kręgosłupa, a jego całkowite wyprostowanie wiązałoby się z uszkodzeniem chrząstek tchawicy.

U ptaków, które posiadają wole należy zwrócić uwagę na jego wypełnienie. Obecność pokarmu w wolu, zwłaszcza konsystencji papkowatej (drapieżniki, ptaki owocożerne, młode ziarnojady), u znieczulonych ptaków, wiąże się z ryzykiem jego zwrócenie do jamy ustnej oraz wtórnie aspiracji do układu oddechowego. Dlatego, w przypadku najedzonego pacjenta, jeśli zdjęcie nie może zostać wykonane później należy upewnić się, że głowa znajduje się powyżej linii mostka, utrudniając tym samym regurgitację. Efekt ten można osiągnąć podkładając pod głowę np. ręcznik. W przypadku ptaków karmionych sondą należy przerwać karmienie na min. 3–4 godziny przed badaniem. Niezależnie od tego czy wole u danego gatunku występuje, obecność pokarmu w przewodzie pokarmowym utrudnia ocenę radiogramów. Jedną ze związanych z tym faktem stosunkowo często stawianych błędnych diagnoz jest pozorna hepatomegalia widoczna w projekcji brzuszno-grzbietowej, która wynika z dobrzusznego przesunięcia wątroby przez wypełniony przedżołądek. Można także mylnie zdiagnozować kardiomegalię oraz znacznie utrudnić ocenę śledziony.
 

Fot. 1 Radiogram osłabionego osobnika żako (Psittacus erithacus) wykonany bez znieczulenia w kartonowym pojemniku

 

Okres głodówki przed planowanym badaniem jest zmienny gatunkowo i ściśle powiązany z masą ciała oraz tempem metabolizmu. W piśmiennictwie dostępne są różne zalecenia dotyczące okresu głodówki przez badaniem radiograficznym. Autorzy wykonują radiogramy u ptaków o masie do 100 g po ok. 2 godzinnej głodówce, w przypadku większych ptaków czas ten odpowiednio wydłuża się do 3–5, a nawet 10 godzin. Dla kontrastu, Jaime Saymour u ptaków drapieżnych w celu osiągnięcia dobrych radiogramów zaleca nawet 12–24 godzinną głodówkę.

Jedną z ważniejszych zasad w projekcji brzuszno-grzbietowej jest ułożenie pacjenta tak aby linia grzebienia mostka nachodziła się z linią kręgosłupa. Dopiero spełnienie tego założenia umożliwia rzetelną ocenę radiogramu. O ile nieznaczne odchylenia od tego ułożenia mogą wciąż dawać diagnostyczne radiogramy, o tyle zdjęcia ze znacznie oddalonymi od siebie liniami kręgosłupa oraz grzebienia mostka powinny zostać powtórzone. Wiązka centralna powinna przechodzić przez grzebień mostka mniej więcej w 1/3 doczaszkowej długości. Zwłaszcza w przypadku ptaków mających problemy z układem oddechowym, projekcja ta powinna zostać wykonana możliwie szybko, gdyż wydolność oddechowa leżącego na grzbiecie z rozpostartymi skrzydłami ptaka jest od 10 do 60% niższa niż w ułożeniu fizjologicznym. Projekcja ta w wersji natywnej w szczególności umożliwia ocenę sylwetki serca i wątroby, a także układu oddechowego oraz nerek. Jest to projekcja z wyboru w celu wykonania oceny morfometrycznej serca. Ocena przewodu pokarmowego bez kontrastu jest w tej projekcji ograniczona, lecz także użyteczna. Pewnym utrudnieniem bywa niemożność rozróżnienia przedżołądka od lewego płata wątroby, których cienie w tym ułożeniu sumują się, nie pozwalając na ich rozróżnienie.

Szczególnie w przypadku tej projekcji, kiedy pacjent jest zaintubowany, przydatne może okazać się użycie dodatniego ciśnienia, w celu rozszerzenia worków powietrznych. Taki zabieg ułatwia ocenę zarówno przestrzeni układu oddechowego jak i narządów jamy ciała, w szczególności wątroby, śledziony, nerek oraz przewodu pokarmowego (Fot. 2, 3).

Podobnie jak w przypadku ssaków, badanie radiograficzne ptaków powinno obejmować co najmniej dwie prostopad;le do siebie projekcje. Projekcja lewo- bądź prawoboczna jest naturalnym uzupełnieniem projekcji brzuszno-grzbietowej. Choć w literaturze zazwyczaj opisywane są projekcje lewo-boczne autorzy nie zauważyli istotnych różnic pomiędzy obustronnymi projekcjami bocznymi. Brak też danych literaturowych, które sugerowałyby wykonywanie dwóch bocznych projekcji, tak jak w przypadku oceny klatki piersiowej ssaków.

Aby ją wykonać, pacjenta należy ułożyć na boku ze skrzydłami odciągniętymi dogrzbietowo ze skrzydłem leżącym bliżej stołu wysuniętym nieznacznie doczaszkowo (nawyk ten ułatwia jednoczesną ocenę poszczególnych odcinków kości kończyn). Należy zachować ostrożność podczas prostowania kończyn piersiowych, gdyż zwłaszcza w przypadku ptaków starszych bądź mających zaburzoną gospodarkę mineralną, można uszkodzić, bądź nadwyrężyć kończynę na wysokości obręczy barkowej. W celu ograniczenia napięcia tkanek, pomiędzy skrzydła włożyć można gąbkę. Kończyny miedniczne są wyciągnięte doogonowo, przy czym kończyna leżąca bliżej detektora usytuowana jest zazwyczaj bardziej doczaszkowo. Projekcja ta nie utrudnia oddychania w tak znacznym stopniu jak poprzednia, jednak powinna być także wykonana możliwie szybko. Projekcja ta w szczególności umożliwia ocenę płuc, wraz z przyoskrzelami, które tworzą tu charakterystyczny ostry rysunek gąbki lub plastra miodu. Ocenić można na niej także znajdujące się w jamie ciała worki powietrzne, serce, wątrobę, oba pokłady żołądka, jelita cienkie, śledzionę, nerki oraz gonady. Układ naczyniowy obrazuje się dobrze po dożylnym podaniu pozytywnego środka cieniującego. Przydatne w różnicowaniu narządów i układów jest badanie po uprzednim zakontrastowaniu przewodu pokarmowego środkami pozytywnymi. 
 

 Fot. 2 Radiogram jamy ciała myszołowa (Buteo buteo) w projekcji brzuszno-grzbietowej

 

W niektórych przypadkach, jak np. chęć lepszego uwidocznienia śledziony, można usytuować pacjenta pod większym kątem w stosunku do stołu osiągając projekcję skośną.

Obie wspomniane projekcje znalazły zastosowanie także w ocenie kręgosłupa. Wówczas wiązka centralna powinna znajdować się jak najbliżej odcinka, który chcemy ocenić. 

Choć zmniejszenie pola optycznego oraz scentralizowanie wiązki głównej na interesujących lekarza odcinkach ciała daje radiogramy lepszej jakości, to często, w przypadku ptaków, z racji na minimalizowanie kosztów oraz czasu znieczulenia, wspomniane wyżej ułożenia służą do wykonania projekcji przeglądowych (ang. whole-body radiograph) i wykorzystywane są do wstępnej oceny całego ciała. 


Radiograficzne badanie głowy


Z uwagi na mnogość drobnych struktur tworzących głowę ptaków, do jej oceny niezbędne są oddzielne projekcje charakteryzujące się dokładnym pozycjonowaniem oraz możliwie małym polem optycznym. Do bocznego badania głowy ptak usytuowany jest w pozycji bocznej z głową na kasecie lub stole. Jej oś długa powinna być prostopadła do osi padania wiązki. Dziób szczękowy oraz żuchwowy rozpostarte są nieznacznie przy pomocy taśmy klejącej lub sznurków. Promień centralny kierowany jest dobrzusznie od oka, w okolicy zatoki podoczodołowej, a pole optyczne obejmuje całą głowę oraz pierwsze kręgi szyjne. Czasem niezbędne jest wykonanie dodatkowych projekcji skośnych, które uzyskuje się poprzez rotację głowy w osi długiej o ok. 15–30°. 

Projekcję brzuszno-grzbietową uzyskuje się poprzez ułożenie pacjenta w pozycji grzbietowej. Taśmę mocuje się na dobrzusznej powierzchni dzioba szczękowego i przykleja do stołu przybliżając go tym do kasety. Wiązka centralna przechodzi pośrodkowo między oczami, a pole optyczne obejmuje całą głowę oraz pierwsze kręgi szyjne.


Radiograficzne badanie obręczy barkowej


W przypadku oceny obręczy barkowej standardowo stosowane są dwie projekcje, odpowiadające ułożeniem wspomnianym wcześniej projekcjom brzuszno-grzbietowej oraz lewo bądź prawo- bocznej, z wiązką centralną skupioną na wysokości obręczy. W ocenie obręczy barkowej, w obu projekcjach niezbędne jest zachowanie idealnej symetrii. W związku z nachodzeniem na siebie kości kruczej, łopatki oraz obojczyka w projekcji...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę multimedialnego czasopisma weterynaryjnego VetTrends
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Filmy, szkolenia, zdjęcia i prezentacje jako uzupełnienie treści wydań
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy